Халыкара “Диалог Евразия” платформасынын Казан вәкиллеге үзенең сайтын ачты. dakazan.ru адресында урнашкан сайтта “ДА” журналыннан мәкаләләр, мәдәниятләр диалогы өлкәсеннән яңалыклар, кызык кешеләр белән интервьюлар, фотолар хәм башка мәгүлүмәт бар. Татар телендә дә булачак диләр, кайбер әйберләр.

Сайт техник яктан иң алдынгы технологияләр кулланылып ясалган. Яңалыкларга электроник рәвештә дә язылып та була.

Кызык мәкаләрдән - Каз өмәсе турында.

Татар мәдәни үзәгендә узган ул чарада Казаннан килгән яшьләр белән дә сөйләшү мөмкинлеге булды. «Мин татарча сөйләшәм» сүзләре язылган футболкалар кигән ике кыз – Рания Садыйкова белән Гөлнара Мөхәмәтшина үзләренең Мәскәү миссиясен аңлаттылар:

«Без бу имзаларны Казанда җыя башлаган идек. Хәзер инде Мәскәүгә дә килеп җиттек. Кемгә генә мөрәҗәгатъ итсәк тә, барысы да кул куя. Ләкин бу акциянең тормышка ашуына ышанып җитмиләр. Без барлык имзаларны да Бөтендөнья татар конгрессына тапшырачакбыз. Аннан соң ул имзаларны Дәүләт Думасына тапшырачаклар», диде алар.

Кызлар шулай ук Мәскәүдә, Мәдәни үзәк каршында «Шәрык» клубының бүлекчәсен ачу турында да хәбәр иттеләр.

Ә менә Александр Долгов «Шәрык» клубының эш юнәлеше турында гына түгел, милләт белән халык дигән төшенчәләр арасындагы аерманы да аңлатырга тырышты.

«Бер милләткә күп төрле халык керергә мөмкин. Әйтик, керәшен, мишәрләр, типтәрләр дә бар. Ләкин без бер халык - татар халкы. Без «Шәрык» клубының эшен башкачарак алып барырга уйлыйбыз. Узган гасыр башында ул җәдитчелеккә юл тотып, рус мәдәниятенә кереп китсә, хәзер инде без аннан чыгу юлларын эзлибез. Үзебезчә, татарчага юнәлтәбез эшне, дөресен әйткәндә, кадимилеккә кайтырга уйлыйбыз», диде.

Шулай итеп, 21 гасыр яшьләре узган гасыр башында барлыкка килеп, җәдитчелекне алга сөргән «Шәрык» клубына үзгәрешләр кертәләр. Бүгенге көн таләпләренә җавап бирер өчен «Шәрык» клубы кадими клуб булырга тиеш, ди алар.

 нәзифә кәримова 

 ”Азатлык” радиосы

В Мордовии начат сбор подписей в поддержку придания татарскому языку статуса второго государственного, сообщили ТАТАРЛАР.РУ в Пресс службе Общества татарской культуры РМ.

Общественные и религиозные организации Мордовии начали сбор подписей в рамках акции “Татарский язык - язык мира и матери” в поддержку придания татарскому языку статуса второго государственного языка в РФ. Инициаторами данной акции стали движение нового поколения “Узебез” и Всемирный Форум татарской молодежи.

По словам пресс-секретаря Общества татарской культуры Республики Мордовия Зульфии Сюбаевой, в Мордовии реализацию данной акции начали общественные организации “Общество татарской культуры РМ”, “Диалог”, “Исламский молодежный центр”, а также “Союз мусульманок Мордовии”. Также активную помощь в сборе подписей оказывают Духовное управление мусульман и Региональное Духовное управление мусульман. Так во время пятничной молитвы, которая собирает большинство мусульман города в Центральной Соборной мечети Саранска муфтий Мордовии Рашит-хазрат Халиков призвал всех мусульман активно участвовать в данной акции, так как долг верующего мусульманина сохранить и передать следующим поколениям не только свою религию, но и свой язык и свою культуру.

Организаторы акции надеются собрать подписи в большинстве из 40 населенных пунктах с компактным проживанием татар.

Телефон Общества татарской культуры РМ: 8927 1829992

Үзебез” хәрәкәтенә “Мин татарча сөйләшәм” акциясен уздырырга Татар конгрессыннан кала башка дәүләт оешмалары ярдәм итә алмаган. . “Мин татарча сөйләшәм!” акциясе 26 апрельдә көндезге сәгать бердә Бауман урамында башланды. Әлеге чара, Тукайның 123 еллыгы уңаеннан Муса Җәлил театры янында үткәрелүче, шигырь бәйрәме белән бервакытта башланды.

Акцияне оештыручыларның брсе Римма Бикмөхәммәтова сүзләренчә, башка еллардан аермалы буларак, быел “Мин татарча сөйләшәм!”не оештырырга Татар конгрессы гына ярдәм иткән. Милли чара өчен бюджеттан акча бүлеп бирелгән, әмма әлегә тоткарлана икән. Әмма акча Мәгариф министрылыгына, ТНВ каналына июль-декабрь айларында гына күчерелер дип көтелә.

“Мин татарча сөйләшәм!” чарасын оештырырга редакцияләр, шәхси затлар ярдәм иткән. Казан мэриясе

әлеге эшкә теләктәшлек белдерсә дә, бары тик җыенны уздырыр өчен урын һәм Бауман урамында реклам кәгазьләре элеп куюны гына башкара алган. Ә Мәгариф министрлыгы исә акциядә җиңүче дип табылган балаларга бүләкләр бирергә дә мөмкинлек таба алмаган. Мәктәп укучыларына бүләкләрне “Үзебез” хәрәкәтенә табарга туры килгән.

“Мин татарча сөйләшәм!” иҗтимагый оешма, гади кешеләр тарафыннан оештырыла. Мондый чараны хакимият үз канаты астына алса, ул, киресенчә, югарырак дәрәҗәдә уздырылган булыр иде. Әмма безнең хәрәкәтнең дәвамы бар. Марилар, башкортлар үзләрендә әлеге хәрәкәтне башлап җибәрде. Киләсе елга бәлки башка урыс булмаган халыклар да кушылыр әле”, ди Римма Бикмөхәммәтова.

Әмма ничек кенә булмасын, 26 апрель көнне Бауман урамында татарча җырлар, шигырьләр яңгырады. Исмаил, “Алканат”, “Иттифакъ”, “Хат” төркемнәре татар яшьләренә заманча җырлар башкарды. Театр училищесы студентлары Тукайның шигырьләрен дә ирештерде.
Чараны алып баручылар татар яшьләренә: “Без урыс та, инглиз дә түгел, шуңа күрә, әйдәгез, татарча гына сөйләшик!”, дигән өндәмәләр ишетелде.

“Мин татарча сөйләшәм!” акциясе кысаларында татар журналистлары Татарстанда ике дәүләт телен санга сукмаган оешмаларга хатлар язды, шалтыратулар булды. Татар телен урыс теле белән тигез кулланган “Cahs & Carry”, “Вамин”, “Атабай суы” оешмалары рәхмәт хатлары белән бүләкләнде.

Болар башкалар өчен үрнәк булырлык җитештерүчеләр һәм сәүдә үзәкләре. Чөнки алар мәгълүматны ике телдә бирә, татарча сөйләшәләр. Этикеткаларында мәгълүмат ике телдә бирелә”, ди Бикмөхәммәтова.

Чарага җыелган халык

Татар телен санга сукмаучылар өчен кара исемлек тә төзелгән. Исемлекне барлау һәрдаим дәвам итәчәк.

“Моның нәтиҗәләре Министлар кабинетына, Юстиция министрлыгына, Прокуратурага тапшырылачак. Минемчә, җитештерүчеләр татар теленә кулланучыларның игътибары барлыгын аңларга тиеш. Әгәр дә алар моны аңлап эшләсә, безгә дә, аларга да отышлы булыр иде”, ди Римма Бикмөхәммәтова.

Кара исемлеккә керүче оешмалар, сәүдә үзәкләре шактый. Шулар арасында “Эдельвейс” кибетләре, Казан ит комбинаты һәм башкалар кергән.

“Башкортстаннан китерелгән казылыкларга башкортча һәм урысча язылган. Ә бездә ул юк. Ни өчен? Әгәр татарча да язсалар, күңелле булыр иде”, диде Римма Бикмөхәммәтова.

Бауман урамында узган чарада татар телле матбугат чаралары “Мин татарча сөйләшәм!” акциясенә бүләкләр дә тапшырды. Шундыйлар арасында “Безнең гәҗит”, “Азатлык” радиосы да бар иде. “Азатлык” радиосы татар теленең сафлыгын саклаучы татар журналистына махсус бүләк тапшырырга вәгъдә иткән иде. Бәллүр вазаны “Ирек мәйданы” газеты журналисты Римма Бикмөхәммәтовага радионың Казан бүлеге мөдире Римзил Вәли тапшырды.

Римзил Вәли үзенең чыгышында, “Мин татарча сөйләшәм!” акциясен елга бер генә түгел, ә атна саен уздырырга кирәк диде.
Шигырь бәйрәме белән “Мин татарча сөйләшәм!” акциясенең бер вакытта уздырылуы күпләрдә кәнәгатьсезлек тудырды. Бу татар халкының таркаулыгын күрсәтә, ди яшь шагыйрь Рифат Сәлах.

“Татар халкы болай таркау булырга тиеш түгел иде. Чөнки яшьләр белән картларның аерылуы буыннан чылбырының югалуын күрсәтә. Әлеге чараларны төрле көннәрдә Тукайның атналыгы итеп уздырырга кирәк”, ди ул.

Татар Яшьләре форумы рәисе җитәкчесе Руслан Айсин сүзләренчә, шигырь бәйрәмен яшьләрне җәлеп итәрлек итеп уздырырга кирәк.
Ә Татарстан язучылар берлеге рәисе Илфак Ибраһимов исә, Тукай ул киң, бөтен халыкны бер мәйданга җыеп булмый. Бөтен урамнарда да узсын, дип әйтә.

“Мин татарча сөйләшәм!” акциясе һәм шигырь бәйрәме дә бер-бер артлы Тукайның “Туган тел җыры” белән тәмамланды.

саша долгов

http://www.azatliq.org/content/article/1616727.html

Там же можно посмотреть видеосюжет

26 апреля в Казани с успехом состоялась акция “Мин татарча сөйләшәм!”. В мероприятии в общей сложности приняло участие свыше 1500 человек. Центральная улица города в этот день была наполнена татарской речью и заполнена активистами в белых футболках с логотипом «МТС», а  на ветру гордо развивались флаги с символикой акции.  

Идея проведения данной акции принадлежит активистам движения нового поколения «УЗЕБЕЗ», которые осуществили эти планы в 2006 году. Каждый год акция набирала обороты, расширяясь вширь и углубляясь вовнутрь. Как известно, основная цель акции – расширение сферы применения родного языка, поднятие его статуса, привлечение молодежи к ценностям национальной культуры.  

Так, начиная с 2007 года, акция приобрела статус конкурса, где самое активное участие принимают образовательные учреждения всех типов, детские сады, общественные организации и жители республики. Надо сказать, что в конкурсе участвуют не только школы Татарстана, но и других регионов РФ. Среди таких можно назвать Ставропольский край, Ульяновскую область, Удмуртию и другие субъекты федерации. Конкурс призван вовлечь в орбиту акции как можно большее количество молодых людей, инициировать поиск новых форм и подходов в изучении татарского языка.

            Итоги акции подводятся на городской улице Баумана в день рождения великого татарского поэта Габдуллы Тукая 26 апреля с участием всех его участников из городов и районов Татарстана, регионов России. В программе – выступления молодых исполнителей татарской музыки, различные конкурсы, раздача словаря «Твои первые 150 слов на татарском языке» (в этом году русско–татарских разговорников), значков и футболок с логотипом акции и многое другое. По окончанию основной части программы – зажигательная  татарская дискотека.

В 2008 году, основываясь на решениях IV съезда Всемирного конгресса татар, объявившего предстоящие годы пятилеткой татарского языка и Закона о государственных языках Республики Татарстан, к участию в акции были привлечены предприятия торговли и бытового обслуживания, включая крупные торговые сети. Согласно этому организаторы составляют рейтинг/антирейтинг  объектов сфер торговли и быта, оказывающих услуги населению и предоставляющих информацию на двух государственных языках РТ. Итоги общественной экспертизы и акции  освещаются в средствах массовой информации и непосредственно на акции.

            Стоит отметить, что акция давно переросла границы РФ, татарская молодежь регионов России и стран зарубежья в том или ином формате организуют данное мероприятие.

Татарстанская часть акции пройдет в Казани традиционно на пересечении улиц Баумана и Университетская. Начало в 13.00. В программе - концерт представителей новой волны татарской эстрады, конкурсы, призы, зажигательные танцы под национальные ритмы. Каждому желающему выучить татарский язык - креативно выстроенный русско-татарский разговорник и фирменный значок с логотипом акции.

Ведущие праздника - звезды татарского ТВ Айсылу Лерон, Раиль Умутбаев и Ильфар Каримов.

Приходите будет интресно.  Наличие хорошего настроения и позитивного настроя обязательно.

Татарстаннан читтә эшләүче татар оешмалары да үз төбәкләрендә имзалар җыя. Аннан соң алар бу кәгазьләрне почта аша Казанга, “Үзебез” хәрәкәтенә яки Бөтендөнья татар яшьләр форумы бюросына җибәрергә тиеш була.

Шул арада икенче дәүләт теле кампаниясе интернетта җәелә бара.

Facebook челтәрендә төркем оештырылды, татар телен Русиядә икенче дәүләт теле итү идеясы социаль челтәрләр аша бөтен дөньяга  таратыла башлады. 48 сәгать эчендә бу төркемгә 100 кеше килеп кушылды.

Belem.ru сәхифәсендә әлегә 300-гә якын тавыш җыелган, шулай ук uzebez.org сайтында да тавыш бирү бара.

Аларда шушы чараның рәсми бланкын да бастырып алып була, исем, фамилияләрне язып рәсми тавыш бирергә мөмкинлек бар.

Tatclub.net сайтында да фикер белдерү башланган.

Azatliq.org сәхифәсендәге сораштыруда да ике көн эчендә 100-дән артык кеше тавыш биргән.
Руслан Айсинның әйтүенә караганда, бу интернеттагы тавышлар акциягә нәтиҗә ясалганда игътибарга алыначак. Шушы интернеттагы тавыш бирү нәтиҗәләре Русия Думасына җибәрелергә тиешле аналитик кәгазьләргә керәчәк, ди ул.

Бу мәгълүматлар татар теленә Русиядә икенче дәүләт теле статусын бирү турында кануный инициатива белән чыгарга нигез бирәчәк, дип аңлатты Айсин.

Барлыгы бу кампания барышында 100 мең имза җыярга исәплибез, ди “Үзебез” хәрәкәте координаторы. Әлегә 6-7 мең кәгазь бланк җыелган. Шулай ук Русия төбәкләрендә татар яшьләр оешмаларыннан рәсми кәгазьләр килә башлады, ди ул.

Оештыручылар бу акциягә 2009 ел ахырында йомгак ясарга уйлый, әмма соңыннан да аны дәвам иттерергә план кора.

 ”Азатлык” радиосы

(more…)

ТАТАРСКИЙ ЯЗЫК СТАНЕТ ВТОРЫМ ГОСУДАРСТВЕННЫМ В РОССИИ?

Официальная власть к идее относится скептически, но не отрицают, что логика в этой инциативе есть

 С необычной инициативой выступили члены Всемирного форума татарской молодежи

 - Сами посудите, - говорит председатель бюро Всемирного форума татарской молодежи Руслан Айсин. - Татары - вторая по численности нация в нашей стране. На них в свое время равнялись почти все мусульманские и тюркские народы. В той же Средней Азии, например, почти все представители интеллигенции - татары. Кроме того, ни для кого не секрет, что в нашей стране множество мигрантов из стран ближнего зарубежья. Для них татарский язык - это средство общения. А им тяжеловато понимать какие-то рабочие термины на русском языке.

По мнению Руслана Айсина, это покажет и уровень толерантности нашей страны. В пример он привел… американцев, которые избрали своим президентом темнокожего человека, показав тем самым зрелость своей нации.

Идея эта, кстати, у националистов зрела давно. А когда Казань официально признали третьей столицей, общественники решили: пусть уж тогда и татарский язык станет государственным.

За несколько дней волонтеры уже собрали более тысячи подписей. Задача - собрать сто тысяч «автографов». Союзников нашли уже в Самарской, Саратовской и Челябинской областях, а также в соседнем Башкортостане. Причем подписываются не только татары, но и люди других национальностей.

 Официальная власть к идее относится скептически, но не отрицают, что логика в этой инциативе есть.

 - Могу привести в пример соседнюю страну - Финляндию, - говорит глава Комитета Госсовета РТ по культуре, науке, образованию и национальным вопросам Разиль Валеев. - Второй по численности нацией там являются шведы, которые составляют чуть больше пяти процентов населения. Тем не менее шведский там - второй государственный язык. А что касается идеи татарстанцев - я знаю, что это безнадежное дело и на российском уровне татарский язык, скорее всего, не признают. Но я их начинание полностью поддерживаю.

 Но если в Татарстане и соседних регионах к такой инициативе отнеслись более или менее благосклонно, то российские власти не разделяют стремления молодежи сделать татарский язык государственным. Так, зампред Госдумы РФ Любовь Слиска назвала акцию татарской молодежи издержками «весеннего обострения». И подчеркнула, что в России не татар живет больше всех, а украинцев и белорусов.

 Справка «КП»

 Всемирный форум татарской молодежи был создан в июне 2004 года. Он объединил представителей из 50 регионов России и 15 зарубежных стран. Форум направлен на сохранение национальной культуры и языка, а также на поддержку отношений между представителями татарской нации, живущими в разных уголках России и мира.

Евгения ЯКОВЛЕВАгазета “Комсомольская правда”

––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

ТАТАРСКИЙ ЯЗЫК СТАНЕТ ВТОРЫМ ГОСУДАРСТВЕННЫМ В РОССИИ?

Всемирный форум татарской молодежи начал сбор подписей в нескольких регионах России за признание татарского языка вторым государственным языком страны.

В Московской области, Поволжье, Восточной Сибири, Башкирии началась акция по сбору подписей с целью признания татарского языка вторым государственным в России.

- Татары, - сказал председатель бюро Всемирного форума татарской молодежи, один из координаторов движения “Узебез” (”Мы сами”) Руслан Айсин, - вторая по численности национальность в России. Он отметил, что татарский используют в качестве языка межтюркского общения башкиры, якуты, казахи, киргизы и другие народы. “До конца года мы планируем собрать 100 тысяч подписей и добиться признания татарского языка вторым государственным хотя бы в тех регионах России, где татары - второй по численности народ”, - заявил он.

По мнению Айсина, руководство страны должно проявить толерантность и политическую зрелость. Например, в Финляндии шведский язык является вторым государственным, хотя шведов там живет всего 6% от численности населения.

Первый зампред комитета Госдумы по делам национальностей Аркадий Баскаев считает, что инициативу не поддержат. “На татарском говорит всего 4% населения страны, а остальные 96% им не пользуются, - говорит он. - Не может быть татарский вторым языком, если в стране проживает 80% русских”.

Баскаев отметил, что в Татарстане два государственных языка - татарский и русский. “На уровне национальных республик в России законодательно закреплено, что язык титульной нации может быть вторым государственным наравне с русским”, - добавил депутат. По его словам, в Дагестане государственными считаются 30 языков, в Кабардино-Балкарии - 3.

Зампредседателя комитета Госдумы по конституционному законодательству Виктор Илюхин уверен, что намерение татар поддержки на федеральном уровне не найдет. Он добавил, если инициатива будет поддержана, законопроект необходимо принять в трех чтениях, согласовать в Совете Федерации и правительстве и провести всероссийский референдум. Аркадий Баскаев добавил, что в случае принятия подобного решения придется потратить гигантские средства на изменение документации и прочего. “Если это случится, остальные народы, проживающие в России, вправе потребовать утверждения своего языка третьим государственным и так далее”, - считает он.

Многоязыкие страны

Несколько государственных языков есть в Белоруссии (белорусский, русский), Бельгии (нидерландский, французский, немецкий), Канаде (английский, французский), Финляндии (финский, шведский), Афганистане (пушту, дари), Парагвае (испанский, гуарани), Индии (английский, хинди), Швейцарии (немецкий, французский, итальянский, ретророманский) и других странах.

В Финляндии все вывески и уличные указатели должны быть снабжены информацией на двух языках. В канадской провинции Квебек все вывески, рекламные щиты, названия улиц должны быть на французском языке. Дети франкоканадцев должны ходить во французские школы. Рабочим языком крупных и средних предприятий Квебека должен быть французский, во властных структурах и судах признается равенство английского и французского языков. В Белоруссии русский язык наряду с белорусским изучается во всех школах в обязательном порядке. В Парагвае язык гуарани редко используется в сфере госуправления и бизнеса, но на деньгах некоторые надписи сделаны именно на нем. В Швейцарии в разных частях страны говорят на разных языках. При этом большинство швейцарцев говорят на немецком языке, который в госучреждениях вытесняет остальные.

Цифры

115,8

млн. русских в России

5,5

млн. татар в России

52,9%

населения Татарстана составляют татары

39,5%

населения Татарстана составляют русские

ЯЗГЫ ҖИҢЕЛӘЮМЕ, ТӨШКӘ КАДӘРГЕ АКЫЛМЫ?

Россия тагын татарча сөйләшә башлады. Дөресрәге татар теле хакында. Соңгы тапкыр М.Шәймиев мәгариф системасында милли компонентны бетерүгә каршы кискен чыгыш ясагач, сөйләгәннәр иде. Бөтендөнья татар яшьләре форумы бюросы һәм “Үзебез” хәрәкәте яшьләре Россиядә татар телен икенче дәүләт теле итү өчен имза җыя башлаулары хакында белдергәч, урыс телле матбугат бөтенләй шартлады.

Башта ук шуны билгеләп үтәргә кирәктер Россиядә татар теленә икенче дәүләт теле статусы бирүне яклап имза җыю “Мин татарча сөйләшәм” акциясе кысаларында узучы эшләрнең берсе генә. Журналистларга колак торгызырлык яңалыклар кирәк бит – шуңа да алар башка “кызыксыз” эшләр хакында сөйләп торуны кирәк санамадылар. Татар яшьләренең Татарстан хөкүмәте, Казан хакимияте, прокуратура эшләргә тиешле әйберләргә алынып, төрле оешмалардан “Телләр турында” канунның үтәлүен -  этикеткаларның, элмә такталарның татарча да язылуын таләп итүе читтәрәк калды. Бөтендөнья татар яшьләре Форумы рәисе Руслан Айсин, һичьюгы, татарлар сан буенча икенче урында торган  регионнарда татар телен рәсми тел итеп тану мөмкин эш дип саный. “50-100 мең имза җыелса, без Русия Дәүләт Думасына хокукый инициатива белән чыгарга телибез. Дөнья күләмендә андый тәҗрибә бар, мисал өчен, Финляндиядә швед халкы 6% гына тәшкил итә, әмма ул дәүләт теле булып тора”.

Имза җыю Россиянең төрле шәһәрләрендә берьюлы башланды. Оешманың координаторларының берсе - “Ирек мәйданы” журналисты Римма Бикмөхәммәтова: “Татарлар куркып калган очраклар була, руслар хуплап тавыш бирә”, - ди. Римманың сүзләрен “Эхо Москвы” сайтында узган тавыш бирү дә өлешчә раслый – Россиядә татарлар 4% кына булуга карамастан, 25% бу тәкъдимне хуплап чыккан. Татарлар гына түгел, Россиядә яшәүче бүтән төрки халыклар өчен дә туган тел дип әйтергә була бит татар телен.

Массакүләм мәгълүмат чараларын күзәтүләрдән чыгып, берничә нәтиҗә ясарга була. Объективлыкка омтылган “Коммерсант” газетасы, “Эхо Москвы” радиосы кебекләр татар халкының да үз хокукын белдерергә хакы бар икәнен аңлап яза-сөйли. Сәясәтчеләр белән дә шулай ук. Станислав Белковский татар халкының мондый теләген үтәү Россияне ныгытучы адым булыр иде дип белдерде. Татар теле Россиядә рәсми тел дип танылса, бернинди сепаратизмга да урын калмаячак, ди ул.

Моңарчы да үзенең карагруһлыгы белән дан казанганнары “татарлар кая сикеренә, башларына сугарга кирәк, сепаратистлар, фәләннәрен төгән итәргә кирәк”. Андыйларның атамаларын язып та торырга кирәкмидер, андыйларга бушлай реклама ясарга кирәкми дә. Дәүләт Думасы рәисе урынбасары Любовь Слиска бу эшне “язгы җиңеләю” дип бәяләде. Хәер, Дәүләт Думасының беркайчан да – ни көзен, ни язын - акылдан артык авырайганын күрергә насыйп булмады, бу акциягә ничек бәя бирәчәкләрен дә фаразларга була иде. Үзебезнең татарлар да булдыра - “кычытмаган җирне кашуда” гаепли, “Татарстанда бетеп барган телгә” Россия күләмендә кемгә кирәк дип сукрана һәм сыкрана башладылар.

Беренчедән, әгәр үзебезне демократик илдә яшибез дип саныйбыз икән, законнарга каршы килмәгән акцияләр оештырырга хакыбыз бардыр бит? Мәскәүнең үзәгендә фашистик оешмалар башка милләтләрне илдән сөрергә дигән лозунглар белән чыгыш ясыйлар, аларны тыючы юк. Россиянең үзәгендә көпә көндез расистлар кара тәнлеләрне кыйнап үтерәләр, монысын да “расизм” дип бәяләргә теләмиләр. Православие дине дәүләт дине дәрәҗәсендә. Санкт-Петербург депутатлары Пасхадан дәүләт бәйрәме ясарга тәкъдим итә. Ә имза җыюда экстремизм бармы? экстремизм дигәннең “э” хәрефе түгел, “э” уртасындагы таягы да юк монда.

Икенчедән, “Үзебез” координаторларының берсе Алия Сабирова әйткәнчә: “Татар теленең Русиядә дәүләт теле булуын күз алдына да китерә алмаган кешеләр милли азатлык турында хыяллана да алмый! “Бу – утопия” дип язучылар – куркаклар! Бетсен коллык! Иң беренче чиратта татарның үзендә утырган коллык хисе! Яшәсен азатлык!”

Соңгы ун елда азчылык милләтләрнең телләренә төрле яклап һөҗүм бара. Россиядә милли сәясәт юк диләр. Язылган сәясәт, бәлки, юктыр. Ләкин бик оста сәясәт алып барыла – халыкның үзен үз теленнән баш тартырга мәҗбүр итәләр. Латин графикасын тыю, мәгарифтәге милли компонентны бетерүләрне ничек бәяләргә? Бердәм дәүләт имтиханнары кертелгәч, бары тик рус телен камил белүчеләр генә югары уку йортларына керә алачак. Бу илдә бер генә телне калдырырга теләү сәясәте түгелме?

Хакимият фикеренә аз гына да каршы килү “экстремизм” дип бәяләнгән заманда бер төркем яшьләр Россиядә татар халкының да хокуклары барлыгын күрсәтә алган икән, аларның кыюлыгын хупларга гына кирәк. Дөрес, бүгенге Дәүләт Думасы, “парламент дискуссияләр урыны түгел” дип санаучы Дума күпме имза җыеп бирсәң дә, бу инициативаны кире кагачак. Ләкин шушы акцияне уздырып, яшьләр Казандагы йоклап ятучы түрәләрне дә уята алырлар – монысына шикләнмим. Бу эшне “хыял, юк эш” дип санаучылар тарихи вакыйгаларны искә төшерә ала. Әйтик, 1985 елның апрелендә берәрсе “СССР таралачак”, “АКШта кара тәнле Президент сайланачак” дисә, аны да “язгы җиңеләйгәнгә” санарлар иде. “Ат үзенең нәрсәгә сәләтле икәнен белсә, беркайчан да камыт кимәс иде”,  - дигән бит бер акыл иясе. Без дә кимәс идек, үзебезнең нигә сәләтле икәнне белсәк…

PS: Массакүләм мәгълүмат чараларын күзәтүләрдән чыгып тагын бер нәтиҗә ясарга була. Нәтиҗә дә түгел, безнең журналистиканың торышын күрсәтүче факт. Акция хакында матбугат конференциясе сишәмбе көнне булса, телевидение чәршәмбегә генә “өлгерде”. Бу хакта беренче сөйләргә тиешле безнең телевидение бер көн үткәч, бу хакта бөтен Россия шаулый башлагач кына уянды. Татарның акылы төштән соң, ди. Ә менә акцияне оештыручы яшьләрнең акылы киресенчә бугай.

Татар теле РФның икенче дәүләт теле буларак танылуын яклап www.uzebez.org  яисә www.belem.ru сайтларында тавыш бирергә мөмкин. Шунда ук имза җыяр өчен бланк формасын алырга була.

Рәмис ЛАТЫЙПОВ.

 Татар телен Русиядә икенче дәүләт теле итү идеясенә ничек карыйсыз?

Фәүзия БӘЙРӘМОВА, язучы:

— Татар яшьләренә бу эшләре өчен җиргә кадәр иелеп рәхмәт әйтергә кирәк! Без бу мәсьәләне инде ничә еллар күтәрәбез, һаман кәгазь язабыз, ә алар гамәлгә тотынды һәм дөрес эшләде. Татар теленең Русиядә икенче дәүләт теле булуы беренче чиратта Татарстаннан читтә яшәгән татарларга, бигрәк тә, Башкортостанда яшәүче милләттәшләребезгә кирәк.

Бу изге эштән Татарстан җитәкчеләре дә читтә калмасын иде. Бу мәсьәләдә иң беренче чиратта алар Русия түрәләренә мөрәҗәгать итәргә тиеш. ТР Дәүләт Советы депутатлары РФ Дәүләт Думасына әйтсе. Бу чын мәгънәсендә телебез өчен көрәш булыр иде.

Алия САБИРОВА, “Үзебез” хәрәкәте координаторы:

 — Татар теленең Русиядә дәүләт теле булуы күз алдына да китерә алмаган кешеләр милли азатлык турында хыяллана да алмый! “Бу – утопия” дип уйлаучылар – куркаклар. Казанның Бауман урамында имза җыйган вакытта урыслар арасыннан берәү дә каршы килмәде, ә менә үзебезнең татар кешеләре икеләнеп калды. Беренче чиратта татарлар үзләре коллык психологиясеннән арынырга тиеш.

Марат РАМАЗАНОВ, Уфадагы Милли Мәҗлес рәисе, профессор:

 — Татарстан яшьләренә Башкортостан картлары да иярергә әзер. Бу акция яшьләр чарасы гына булып калмасын, аңа башка абруйлы оешмалар да кушылырга тиеш. Без дә имзалар җыю эшен җәелдерергә телибез.  

 РФ Дәүләт Думасы рәисе урынбасары Любовь Слисканың имза җыюны “язгы чир” дигән бәяләмәсенә Бөтендөнья татар яшьләре форумы Бюросы рәисе, “Үзебез” яңа буын хәрәкәте координаторы Руслан АЙСИН җавап язган.

– Югары дәрәҗәдәге урынны биләгән дәүләт кешесенең мондый формада бәяләмә бирү политкоррект түгел. Безнең бу гамәлне язгы чир белән аңлатып, Сез барлык татар халкын да рәнҗетәсез, – ди ул. – Мондый сүзләрдән соң минем дә Сезгә карата сорауларым туа. Русиядә яшәүче кешеләрнең хокукларын кыскан, РФ Конституциясенә каршы килгән законнарны кабул иткәндә, аеруча мәгарифтәге милли-төбәк компонетын алып ташлау, латин графикасын рөхсәт итмәүне ничек бәяләргә кирәк алайса? Бу депутатларның мәңге дәваланмаслык хроник язгы чире түгелме соң?!  Бәлки, ниһаять, югарылыктан төшеп, реаль тормыштагы вәзгыятьне үз күзләрегез белән карарга вакыт җиткәндер?! Сез, законнар чыгаручы икән, димәк, депутат бары тик халык, үзегезнең сайлаучыларның мәнфәгатен кайгыртучы булганын аңларга тиеш. Закон кысаларына сыйган барлык иҗтимагый  оешмалардан чыккан инициативаны карау, аны аңлау – Сезнең төп бурычыгыз. Әгәр дә Сез РФнең миллионлаган халыкның фикеренә колак салмыйча, дорфа итеп җавап бирәсез икән, Сезнең профессионал булуыгызда шик туа.

 газета “Ирек мәйданы”

 –––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

ДӨНЬЯ – КУЛАСА, ЯГЪНИ ТАТАР ТЕЛЕ РОССИЯДӘ ДӘҮЛӘТ ТЕЛЕ БУЛМАС ДИП КЕМ ӘЙТӘ…

Безне дә ишетерләр икән, Ходавәндә! Әллә өркетеп үк җибәрдекме үзләрен, шуңа күрә генә татар теле тирәсендәге шау-шуны бө­тен Россиягә яңгыратып сөй­ләп яталармы? Моңарчы күпме кычкырсак та, милли аһ-зарларыбызны ишеттерергә күпме тырышсак та, колак салмыйлар иде мәс­кәүле­ләр. Ә бу көннәрдә “Эхо Москвы” радиосы, татарлар үз телләрен Россиядә икенче дәүләт теле итмәкчеләр, дип чаң суга.

 Мисалга, 15 апрельдә көнен дә, төнен дә шул хакта шауладылар. Алла Пугачева белән тигезләшә яздык ул көнне популярлыкта. Хәтта көн­дезге сәгатьлек туры эфирларының яртысын без­ләргә багышладылар. Танырга ки­рәк: “эхо”чылар бик профессиональ эшли. Әһә­мият­лерәк бер-бер вакыйга гына булсын, сәгате-минуты бе­лән шул теманың итен – иткә, сөяген сөяккә ботарларга тотыналар! Тыңлаучы фикеренә дә колак салалар – аларны турыдан-туры эфирга чыгарып, фикерләрен ишеттерәләр. Бу юлы да Татар яшьләре форумының һәм “Үзебез” хәрә­кәтенең башлангычы хакында тәфсилле мәгълүмат биреп, аннары радио тыңлаучыларны шушы мәсьәләгә карата фикер әйтергә чакырдылар. Бигрәк тә татар кешеләренең сүзен ишетәселәре килде, һәм татарлар озак көттермәде.

 Мәскәүдән Ринат исемле берәү, урыслардан да уздырып, телебезгә дәүләт статусы бирүгә кискен каршы чыкты. Янәсе, Россиядә бу гамәл актуаль түгел. “Үзегез татарча беләсезме?”– дигән сорауга, билгеле инде, юк, дип җаваплады Мәскәү татары. “Ә өйрәнергә нәрсә комачаулады?”– дип сорап караганнар иде дә, әти-әнисенә сылтады – өйрәтмәгәннәр. Хәлвәне ашап карамаган кеше ничек итеп аның тәмлеме-түгелме икәнен белсен дә, кока-кола яки газлы су гына эчеп гадәтләнгән кеше ничек итеп чишмә суының файдалырак икәнен аңлый алсын ди! Ә бу әфәнде, татар телен белмәгән башы белән, безгә үз фикерен такмакчы. Тагын бер татар шалтыратып, шулай ук шөбһәләнде: кирәкмәс иде лә, янәсе, бүтән милләтләрне дә котырту кебек килеп чыкмасын… Менә без шундый шул. Үзебезне яклаудан элек, усал үги анабызны якларга тотынабыз. Шунысы гаҗәп тә, күңелле дә булды: үзләрен татар дип тамгаламаган, димәк ки, урыс милләте вәкилләренең берничәсе бу мәсь­әләгә шактый тыныч карауларын сиздерттеләр. Берсе: “Ә нигә, булсын татар теле дә дәүләт теле, күбрәк тел белгән саен үзебезгә яхшырак ич”, – кебегрәк сүз әйтте. Һәр­хәлдә, без бик еш очраша торган шаукым – татарга карагруһчыл ташланулар булмады диярлек. Татарстанның, татарларның эштә дә, спортта та “впереди планеты всей” икәнен дә мактап телгә алырга онытмадылар, рәхмәт. Казанның илдә өченче башкала булып танылуын да искә төшерделәр. Журналистларның тавышында хәтта беркадәр гаҗәпләнү катыш соклану да, сискәнү дә сизелде. (Югыйсә Мәс­кәү­нең безгә гомумән, урыс түгелләргә, өс­тән аска табарак, түбәнсетебрәк каравына үзебез үк күнегеп, каешланып барабыз бит инде.) Зөлфәт Хәкимнең “Телсез күке”сендә Финляндия татары Зыятдин ни ди әле: “Яратырлык итсен татар үзен”. Шөкер, гасырлар дәвамында татардан бүки ясаучы империягә үч итепме, әллә үзебез шундыймы – тырыш, тиктормас, уңган милләт – үзебезне гел яхшы яктан танытып киләбез бит әле! Гәрчә, аңа карап кына, татарга үзебез эшләп тапканның майлы калҗасын бирергә тормыйлар бер дә. Инде мәгарифтән, укыту стандартыннан милли компонентны алып ташлап, телсез дә итмәкчеләр. Менә яшьләребезгә афәрин: безне ишектән кусалар, тәрәзәдән керергә юл эзлиләр! Шулай гына сөйләшеп буладыр телбасарлар белән (яңа сүз уйлап таптым!). “Әһә, безне болай бетермәкче буласызмы әле? Ә без менә ничегрәк эш итәчәкбез”,– дип, баскынчыларның үзеннән дә уздырып…

 Теге тапшырудан соң да тиз генә туктамады әле “Эхо Москвы” бу хакта сөй­ләүдән. Яңалыкларда ярты сәгать саен татар телен икенче дәүләт теле итәргә дәгъ­валаучы яшьләр хакында хәбәр биреп тордылар. Ниһаять, Антон Орех исемле журналист, әлеге теманы һәммәсеннән дә ях­шы белгән эксперт сыйфатында, сөйләшү­гә “пичәт” басты. Әмма да әллә ни киң белемле икәне күренмәде, чөнки Ленин бабай яшендәге искечә – илнең федератив бүленеш принцибына таянып фикер йөртте. Янәсе, ул Татарстанда – татар теленә, Башкортстанда башкорт теленә дәүләт теле статусы биргән кануннарга бер дә каршы түгел (Орехтан сорап торганнар ди аны!), ләкин, бары тик һәркемгә үз республикасы кысаларында гына. Татарларның Башкортстанда баш­корт­лардан да күбрәк, Россиянең дис­тәләгән төбәгендә янә бик күпләп, өстәвенә, үзенең төп тарихи җирендә яшәвен белми ахры, ул, надан. Бөтен проблема бер Татарстан белән генә чикләнсә, тел дип, милли компонент дип тавышланып та маташмас идек без, Антон әфәнде…

 “Эхо Москвы”ны мин көне-төне тыңлыйм. Эфирга эләгеп булганда, фикер дә әйткәлим. Бу юлы, алып баручыларның берсе белдергәнчә, SМS телефонына да, эфир телефонына да чыгучылар “мильон” булгандыр, сүземне җиткерә алмадым. SМS-хәбәрем дә үтмәде. Мәскәүдәге коллегаларга тәкъдимем бар иде югыйсә. Болай, белер-белмәстән генә, бүрәнә аша бүре куып ятканчы, чакырыгыз эфирыгызга татар халкы, теле, тарихы буенча яхшы һәм гадел белгечләрне, бераз агартсыннар Россия тыңлаучысының каралган миен, димәкче идем. Казанны өрек, йөзем җимешләре үсә торган көньяк республикасы дип “белеп” йөрүчеләрне очратканым бар. Ә татарлар – монгол белән бер халык, Чыңгыз хан варислары – бусы инде урыс башына электән үк сеңдерелгән ялгыш. Тагын бер стереотип тарих дәреслеге аша ук, Россия балаларының баш миенә тимер белән көйдереп дигәндәй, уйдырылган уйдырма: янәсе, татарлар – Русьны яулап алып, җәбер-золымда яшәткән милләт. Унөченче гасыр картасын күз алдына китерсәк, кайда соң анда бүгенге Россия җирләре? Әйтик, хәзерге Самара, Саратов, Волгоград, Пенза, Әстерхан йә булмаса Урал, Себер, Якын вә Ерак Көнчыгыш? Нәрсә, монголлар яулаганчы ул җирләрдә урыслар яшәгәнме әллә? Аннары, көчәеп киткәч, урыс дәүләте ул җирләрне үзенә кире кайтарганмы? Алай түгел ич. Ә инде монголлар уч төбе хәтле Мәскәү, Новгород, Кострома-Суздальләрне буйсындырган икән, шундый нәни генә территорияне, ягъни аеры-чоры урыс кенәзлекләрен буйсындырмаса, гаҗәп булыр иде, шулай түгелме? Унөч ел буена баш бирмәгән Болгарны – ягъни безне, Идел төркиләрен екканны, ничек инде ул чорның көчсез Русен екмый калсын ди давылдай монголлар…

 Әнә шул гап-гади, ап-ачык нәрсәне – кичә монголлар төзеп, төрле кавемне укмаштырып ясап биргән, шул исәптән, безне татар иткән бөек дәүләтнең бүген Россия икәнен танымасалар, урыс халкы (үзе дә төрле кавемнән җыештырылган халык) безнең ни эзләп, ни даулап тыпырчынуыбызны һичкайчан аңлый алмаячак, минемчә. Үзеңнең (урысның) иң зур баскынчы икәнеңне тануга караганда, тарихи анахронизм белән шөгыльләнеп, татардан һәрдаим өрәк ясавы җиңелрәк шул ул. Бүген исә урыслар, үзләре ясаган өрәктән үзләре куркып, татарларның Россиядә зур, көчле милләт буларак күренә башлавына бик тә шомланалар шикелле. Радиога шалтыратканнар, “Эхо…”ны тыңлаучылар – шактый зыялы аудитория дип беләм. Әле алай да арада, татар телен икенче дәүләт теле итсәләр, безгә аны өйрәнәсе булыр микәнни, юк-юк, кирәкми, кебегрәк өркүләр дә ишетелде. Иң соңгы абонент гомумән дә сүзләр сайлап тормады: “Мондый ахмаклыкны ишетмәс өчен генә дә кирәкми миңа татар теле!”– дип кырт кисте. Кем белә, кем белә… Бүген бөтенләй дә кул җитмәс хыял булып тоелган, ә кем өчендер – зур афәт булып күзалланган нәрсәләр дә чынга ашып куя бу дөньяда. Татар яшьләренең чөйне чөй белән сугып чыгарыр өчен генә уйлап тапкан тәкъдиме дә берзаман хыял булып тоелмый башлар әле бәлки. Дөнья куласа: бер әйләнә, бер баса, диләрме?!

ФЛЮРА НИЗАМОВА

 ”Ватаным Татарстан” газетасы

 В своих комментариях по поводу инициативы татарских общественных организаций по сбору подписей в поддержку статуса второго государственного татарского языка в масштабах Российской Федерации, Вы позволили себе оскорбительные высказывания  в наш адрес. Впрочем, уровень мышления общественно–политической фигуры федерального масштаба в этих высказываниях саморазоблачителен. Депутату одной из палат Федерального Собрания РФ не мешало бы владеть элементарной информацией по этно–демографической структуре населения страны. По данным переписи населения 2002 года в РФ проживало 2942961 украинцев, что составляет  2,03 процента от общего числа жителей, а белорусов и того меньше – 807 000 человек. Тогда как численность татар составляет почти 6 миллионов человек.
Что касается Ваших оценок в категориях «весеннее обострение», то они, на наш взгляд, более применимы к деятельности самой Государственной Думы. Сезонные «обострения», общий шовинистический настрой палаты ярко прослеживается на протяжении всего времени ее существования. Когда законодательно запрещали татарскую письменность на основе латинской графики, в стенах Думы звучали обвинения в предательстве в адрес всего нашего многомиллионного народа. Невольно вспоминались приснопамятные  сталинские времена депортаций целых народов по подобным обвинениям. Сегодняшняя Дума, с настойчивостью достойной лучшего применения, целенаправленно разрушает систему национального образования народов Российской Федерации, на которую не посягал даже тоталитарный режим СССР. Тому свидетельство законодательная отмена так называемого национально–регионального компонента в образовательных стандартах РФ. Вот уже полтора десятилетия Федеральное Собрание никак не ратифицирует Европейскую конвенцию о правах национальных меньшинств, подписанную еще в 1994 году.
Таким образом, у нас есть все основания перефразировать Ваше высказывание о нас и сделать вывод об обострении шовинистических настроений в политических кругах России.
За сим,

Руслан Айсин,
Председатель Бюро Всемирного Форума татарской молодежи,
координатор движения “ҮЗЕБЕЗ”